De gruweldaden die de nazi’s miljoenen onschuldige mensen hebben aangedaan, kunnen soms aanvoelen alsof ze uit een ander leven komen.
Maar de mensen die het hebben overleefd, zijn nog steeds onder ons — met herinneringen die nooit mogen worden vergeten.
Nu is er weer een opmerkelijke stem uit die generatie verstomd.
Het laatste transport
Yehuda Aharon Widawski, een van Israëls oudste overlevenden van de Holocaust, is op 107-jarige leeftijd overleden. Hij overleefde Auschwitz en dwangarbeid onder de nazi’s, verloor een groot deel van zijn familie tijdens de Holocaust en wijdde de decennia daarna aan iets van grote betekenis: het in stand houden van de herinnering aan de joodse gemeenschappen die de nazi’s hadden geprobeerd te vernietigen.
Zijn leven was in vele opzichten een getuigenis van overleven.
Widawski werd in 1919 geboren in het Poolse stadje Turek en groeide op in een religieus joods gezin, voordat hij als tiener met zijn familie naar Łódź verhuisde. Daar runde het gezin een textielbedrijf.
Toen nazi-Duitsland Polen binnenviel en de joodse bevolking van Łódź het getto in werd gedreven, werden Widawski en zijn familieleden daar samen opgesloten.
Op 29 augustus 1944 vertrok het laatste transport vanuit het getto van Łódź naar Auschwitz-Birkenau. Widawski’s ouders, Abraham en Dobrish-Leah, werden daar vermoord, samen met zijn oudere broer Gabriel. Zijn broer Chaim Moshe werd later vermoord in Buchenwald, terwijl zijn zus Yocheved omkwam in Stutthof.
Alleen Yehuda en zijn broer Yehoshua overleefden de selectie in Auschwitz.
De broers werden uiteindelijk overgebracht naar het dwangarbeidskamp Friedland bij Breslau, waar gevangenen gedwongen werden vliegtuigvleugels voor de Duitsers in elkaar te zetten.
Widawski herinnerde zich ooit dat, wanneer gevangenen naar hun beroep werden gevraagd, de meesten beweerden ingenieur of fabrieksarbeider te zijn, in de hoop hun overlevingskansen te vergroten.
Hij was de enige die de waarheid vertelde.
„Ik was ervan overtuigd dat eerlijkheid me het leven zou kosten,” herinnerde hij zich tijdens een interview met Ynet.
In plaats daarvan gebeurde er iets onverwachts.
De Duitse opzichter zou hebben geroepen: „Jullie zijn allemaal leugenaars. Er is hier maar één eerlijke man. Geef hem een dubbele portie warm eten.“
Widawski groeide uiteindelijk uit tot een informele leider onder de gevangenen. Toen de Duitsers hun productiequota verhoogden, bedacht hij een slim systeem waarmee de gevangenen voltooide vliegtuigvleugels konden verbergen en deze konden gebruiken om tekorten aan te vullen, waardoor hij de groep hielp te beschermen tegen straffen.
Maar het overleven ging gepaard met een enorme fysieke tol.
“Elke dag liepen we negen kilometer heen en negen kilometer terug,” herinnerde Widawski zich. “Het was verschrikkelijk, maar we hielden vast aan de hoop dat we het zouden doorstaan.”
Die hoop hield hem op de been tot 9 mei 1945, toen Sovjet-troepen het kamp bevrijdden.
Na de oorlog keerde Widawski terug naar Łódź, trouwde met Dobrish Wassercug en begon zijn leven weer op te bouwen. Hun zoon Avraham werd in Polen geboren.
In 1950 emigreerde het gezin naar Israël en vestigde zich in Tel Aviv, waar hun dochter Leah werd geboren.
Maar Widawski vergat nooit de mensen en plaatsen die hij achter zich had gelaten.
Bijna drie decennia later, in 1978, keerde hij voor het eerst sinds de oorlog terug naar Polen. Hij was op zoek gegaan naar het graf van zijn grootmoeder.
Wat hij aantrof, zou de loop van de rest van zijn leven veranderen.
Joodse begraafplaatsen waren verwoest, verwaarloosd en in de vergetelheid geraakt. De gemeenschappen die de Poolse steden ooit met joods leven hadden gevuld, waren bijna volledig vernietigd.
Widawski ging aan de slag om te herstellen wat er nog over was.
Op de joodse begraafplaats in Łódź gebruikte hij historische documenten om graven te identificeren en hielp hij bij het herstel van meer dan 3.000 daarvan. Ook reisde hij herhaaldelijk door heel Polen om te helpen bij het opsporen van joodse graven en het behoud van begraafplaatsen en herdenkingsplaatsen.
Wat begon als een zoektocht naar het graf van één familielid, groeide uit tot een levenslange missie.
Zijn werk kreeg uiteindelijk nationale erkenning. In 2012 werd Widawski uitgekozen om een fakkel aan te steken tijdens de officiële Israëlische herdenkingsceremonie voor de Holocaust in Yad Vashem.
En toen hem jaren later werd gevraagd wat hij beschouwde als zijn wraak op de nazi’s, was zijn antwoord eenvoudig maar ongelooflijk krachtig:
„Mijn wraak op de nazi’s is dat zij hebben verloren en dat wij de staat Israël hebben. We zijn vrij en sterk, en niemand zal ons ooit nog kunnen vernietigen.“
In 2018 keerde Widawski met 31 familieleden terug naar Polen om de mijlpalen van zijn buitengewone leven te herbeleven. Het jaar daarop vierde hij zijn 100e verjaardag, omringd door familie, rabbijnen en vrienden.
Hij leefde lang genoeg om een vijfde generatie nakomelingen te zien.
Na zijn overlijden bracht de Israëlische president Isaac Herzog hulde aan een man wiens leven een symbool was geworden van overleven en herdenking.
„Toen hij 104 was, had ik het voorrecht om Yehuda samen met zijn geweldige familie te mogen ontvangen in de presidentiële residentie. Ik was ontroerd toen ik zijn levensverhaal hoorde en over zijn besluit om jaren na zijn emigratie naar Israël terug te keren naar Polen om het graf van zijn grootmoeder te zoeken.”
„Die zoektocht werd zijn levenswerk”, vervolgde Herzog. „Decennialang heeft Yehuda zich ingezet om Joodse begraafplaatsen en graven in Polen te lokaliseren en te restaureren, en hij heeft geholpen bij het identificeren van meer dan 3.000 graven.”
„Yehuda zei ooit dat zijn wraak op de nazi’s was dat zij verloren hadden en dat wij de Staat Israël hebben,” zei Herzog. „Zijn leven was inderdaad een opmerkelijk bewijs van de overwinning van het leven, de herdenking en de nationale wedergeboorte. Moge de nagedachtenis van Yehuda gezegend zijn.”
Op 107-jarige leeftijd is Yehuda Aharon Widawski overleden.
Maar de graven die hij heeft helpen herstellen, de verhalen die hij met zich meedroeg en de generaties die na hem kwamen, zorgen ervoor dat de mensen die de nazi’s probeerden uit te wissen, nooit zomaar uit de geschiedenis zullen verdwijnen.
LEES MEER
- Neven en Holocaustoverlevers zien elkaar voor het eerst terug na 75 jaar
- 80 jaar na de Holocaust vliegt een drone over Auschwitz – het resultaat is hartverscheurend